Een veel gehoord misverstand is dat quickscans alleen in het voorjaar of de zomer uitgevoerd kunnen worden. Sommige opdrachtgevers denken dat ecologen in de winter niets kunnen beoordelen omdat dieren minder actief zijn en planten niet bloeien. In de praktijk werkt het anders. Een quickscan draait niet om het “spotten” van dieren, maar om het beoordelen van leefgebied en sporen. Daarvoor is de winter juist een kansrijke periode.

Volgens onze ecoloog kun je in de winter vaak beter zien wat er in een gebied mogelijk is. De structuur van bomen en gebouwen is beter zichtbaar, nesten vallen meer op omdat het blad weg is en landschapselementen zijn eenvoudiger te beoordelen. Een quickscan in de winter geeft dus dezelfde duidelijkheid als in de zomer. Informatie die nodig is voor een eerste ecologische beoordeling zoals geschiktheid van gebouwen voor beschermde dieren, aanwezigheid van groenstructuren en bekende waarnemingen uit databanken, blijft beschikbaar. Ook in de koudere maanden.

De ecoloog legt bovendien uit dat een quickscan vooral een analyse is van potenties: welke soorten kunnen hier voorkomen, welke sporen zijn aanwezig en welk vervolgonderzoek is nodig? Dat onderzoek naar soorten is wél seizoensgebonden. De quickscan niet. Een quickscan beoordeelt het leefgebied, fysieke structuur en mogelijke effecten van werkzaamheden. Daarvoor zijn seizoenswaarnemingen geen voorwaarde.

Een quickscan in de winter heeft zelfs voordelen:

• het is rustiger bij ecologische bureaus, waardoor de doorlooptijd korter is;
• nesten en structuren zijn beter zichtbaar doordat vegetatie is verdwenen;
• de uitkomst is op tijd voor mogelijk vervolgonderzoek in het voorjaar.

Het misverstand ontstaat vaak omdat mensen quickscans verwarren met vervolgonderzoek. Dat vervolgonderzoek, bijvoorbeeld voor vleermuizen, huismussen of gierzwaluwen heeft inderdaad vaste seizoenen en kan alleen in specifieke perioden plaatsvinden. Maar dat is pas de stap ná de quickscan. Juist daarom is een winterquickscan verstandig: je bent vroeg genoeg om vervolgonderzoek mee te laten lopen met het juiste seizoen.

Een quickscan is geen seizoenstaak. Het is een analyse van leefgebied, risico’s en mogelijke effecten van werkzaamheden. Dat kan prima in de winter. Voor veel projecten is het zelfs het beste moment om te beginnen. Geofoxx helpt je bepalen wat nu al onderzocht kan worden en welke stappen daarna volgen, zodat je planning niet afhankelijk wordt van de drukste maanden van het jaar.

Autobanden slijten elke dag, onzichtbaar maar niet onschuldig. Bij dat slijtageproces komen microdeeltjes vrij die chemische stoffen bevatten. Eén daarvan is 6PPD, een antioxidant die het rubber beschermt tegen veroudering. Wanneer 6PPD in contact komt met ozon, ontstaat 6PPD-quinon (6PPD-Q): een afbraakproduct dat wereldwijd in water, lucht, stof en bodem wordt teruggevonden.

De effecten daarvan zijn nauwelijks zichtbaar, maar mogelijk groot. Lotte Koonings student aan de HAS Green Academy onderzocht deze stoffen in samenwerking met Geofoxx en de gemeente Arnhem, die al langer vooruitstrevend is in onderzoek naar PFAS en microplastics. Haar doel: inzicht krijgen in wat er al bekend is over 6PPD en 6PPD-Q – en wat we nog niet weten.

Waarom dit onderzoek nodig is
De milieukundige kennis over 6PPD en 6PPD-Q staat nog in de kinderschoenen. Terwijl de stof in vrijwel elke autoband zit, is pas recent duidelijk geworden dat ze mogelijk toxisch zijn voor dieren en mensen.

Lotte combineerde drie onderzoeksmethoden:

• Literatuuronderzoek naar alle beschikbare studies tussen 2017 en 2025;
• Interviews met deskundigen van het RIVM en bandenproducent Apollo Tyres;
• Laboratoriumanalyse van een watermonster uit een bezinkbak in Arnhem, uitgevoerd door Eurofins.

Een wereldwijd probleem
Uit tientallen onderzoeken blijkt dat 6PPD-Q overal wordt aangetroffen:

• In oppervlaktewater van Canada en Noorwegen;
• In fijnstof en straatstof in Tokio en Duitse verkeerstunnels;
• Zelfs in honing en andere natuurlijke producten.

De verspreiding verloopt via regenwater, luchtdeeltjes en bodem. Dat betekent dat niet alleen ecosystemen, maar ook mensen ermee in contact komen – door inademing, huidcontact of via voedsel en drinkwater.

Effecten op organismen en gezondheid
De toxiciteit van 6PPD-Q is het duidelijkst bij vissen. In de Verenigde Staten werd grootschalige vissterfte bij zalmachtigen verklaard door deze stof – het zogeheten Urban Runoff Mortality Syndrome.

Bij zoogdieren zijn eveneens effecten gevonden. Dierproeven met muizen tonen leverbeschadiging, verstoorde spermakwaliteit en aanwijzingen voor neurotoxische effecten die mogelijk verband houden met de ziekte van Parkinson.

Ook bij mensen is 6PPD-Q inmiddels aangetoond. In een Chinees onderzoek werd de stof in de urine van bijna alle deelnemers gevonden, met de hoogste concentraties bij zwangere vrouwen. Dat wijst op daadwerkelijke blootstelling, al is nog onduidelijk welke gevolgen dat op lange termijn heeft.

Europese aandacht groeit
De resultaten van het onderzoek kwamen op een moment dat ook de Europese Unie actie onderneemt. Nederland werkt samen met Oostenrijk aan een REACH-restrictievoorstel om de productie en import van 6PPD te beperken. Een verbod wordt vanaf 2027 verwacht, met een overgangsperiode van anderhalf jaar.

Tegelijkertijd lopen studies naar mogelijke alternatieven. Het RIVM identificeerde zeven stoffen die 6PPD zouden kunnen vervangen, maar de meeste behoren tot dezelfde chemische groep. Daarmee dreigt zogenoemde regrettable substitution: een vervanging die uiteindelijk weinig milieuwinst oplevert.

De bandenindustrie onderzoekt circa veertig alternatieven, waarvan vijf veelbelovend lijken. Toch is het nog onduidelijk of deze stoffen veilig én functioneel zijn.

De eerste meting in Nederland
Het watermonster uit Arnhem is, voor zover bekend, de eerste meting van 6PPD-Q in Nederland. Hoewel de concentratie onder de huidige milieukwaliteitsnorm blijft, overschrijdt ze wel de drempel waarbij ecologische schade kan optreden.

Dat roept vragen op: zijn de bestaande normen nog toereikend? En hoe vaak en waar komen dergelijke concentraties voor? Lotte pleit voor systematische monitoring in water, bodem en lucht, verspreid over meerdere locaties en seizoenen.

Aanbevelingen uit het onderzoek

Op basis van haar bevindingen formuleert ze drie hoofdaanbevelingen:

1. Versnel onderzoek naar veilige alternatieven.
   Voorkom dat 6PPD wordt vervangen door stoffen met vergelijkbare risico’s.
2. Breid de monitoring uit.
   Meet structureel in verschillende milieucompartimenten om verspreiding en risico’s beter te begrijpen.
3. Herzie de milieunormen.
   Nu al blijken concentraties die formeel ‘binnen de norm’ vallen ecologisch schadelijk voor bepaalde soorten.

Door de combinatie van chemische expertise, veldonderzoek en beleidsadvies maakt dat het voor Geofoxx mogelijk is om vroegtijdig te signaleren.

Het onderzoek van Lotte Koonings laat zien hoe een ogenschijnlijk klein onderdeel van een autoband grote gevolgen kan hebben voor milieu en gezondheid. Het is een eerste stap in Nederland om dit probleem in kaart te brengen en een oproep om verder te kijken dan wat we nu meten.

Geofoxx blijft deze ontwikkelingen volgen en zet zich in om samen met partners, overheden en kennisinstellingen te werken aan beter inzicht, monitoring en beleid rond stoffen als 6PPD en 6PPD-Q.